َ

 قه‌یرانا ئابورى و كارتێكرنا وێ ل سه‌ر سیسته‌مێ رامیارى

مسلم باتێلى

پێشه‌كى:

هه‌ر سیسته‌مه‌كى رامیارى رێكا خوه‌ یا گونجاى هه‌یه‌ بۆ سه‌ره‌ده‌ریكرنا قه‌یرانێن وى جڤاكى،ئه‌وێن ئه‌و نوینه‌راتیا وى دكه‌ن،(لێ سه‌ركه‌فتیترین رێك،بله‌زنرین و باشترین چاره‌سه‌رییه‌ یاكو لدیڤ ویستا گشتى بیت)چنكو د سیسته‌مێن دیموكراتیدا،تاك دبنه‌ ئالاڤه‌كى بنیاتى و هێزه‌كا گڤاشكه‌ر دهه‌مى خواست حه‌زێن خوه‌دا،(هه‌رده‌مێ سه‌نته‌ك دچیته‌ سه‌ربهایێ هه‌ر تشته‌كى،ده‌لیڤه‌ بۆ دهێته‌ دانێ بۆ ده‌ربرینا راست و ژ دیتنا گشتى و بشێوه‌یێن جورا و جور)سه‌قایێ ئابۆرى به‌ربه‌لاڤ و گوهورینێن ژێ په‌یدادبن،یان ژى كاریگه‌ریێ لێدكه‌ن،كارتێكرنا وێ لسه‌ر دیتنا گشتى كێمتر نینه‌ ژ كاودانێن رامیارى.فه‌یله‌سوفێ ناڤدارێ یونانى(ئه‌رستو)ى كارتێكرنا قه‌یرانێن ئابورى و جودایى و نه‌وه‌كهه‌ڤیا سه‌رمایى،لسه‌ر به‌رقراربونا رامیاریا هه‌ر وه‌لاته‌كى دزانى له‌ورا دگوت:(گه‌شه‌كرنا نه‌گونجاییا هنده‌ك ته‌خان د باژێراندا دبیته‌ ئه‌گه‌رێ كوده‌تایێن رامیارى)هه‌روه‌سا هه‌ژارى و ده‌ستكورتیا هنده‌ك ته‌خێن دى ژ به‌ر ئه‌نجامدانا ئابورى و داراییا خراب و شێوه‌یێن نه‌ باشێن ئابورى و سه‌رمایى و بتایبه‌تى نه‌یه‌كسانیا دابه‌شكرنێ،دبیته‌ ئه‌گه‌رێ بژكاندنا كومێ و هه‌لویست و سه‌متێن وێ و به‌رهه‌ڤكرنا هه‌كاران بو لێكدان و شه‌ره‌نیخا د نه‌قه‌با ده‌سته‌ك و چونێن ملله‌تیدا،و د ئه‌نجامدا كارتێكرنێ ل سه‌ر چێكرنا دیتنا گشتى دكه‌ن،لهه‌مبه‌رى دۆزێن نیشتمانى یان یێن هه‌مى ره‌نگێن و ژیانا نه‌ته‌وه‌یێده‌،بلندبوونا بهایێن كه‌ره‌سته‌یێن بنیاتى مینا:(ئارى و برنجى و روونى ....هتد)نه‌كو تنێ دێ دیتنا گشتى پێك ئینیت،لێ دێ ب دژوارى ئازرینت و درێكا پیڤاژووان و مانگرتنێن جورا و جور دا،ب رژدى  ده‌ربرینێ لێكه‌ت،لسه‌ر وێ چه‌ندێ ژى رامیارزانێ(بریتانى) و (دزرائیلى)سه‌راباره‌ت كاریگه‌ریا قه‌یرانێن ئابورى و نه‌وه‌كهه‌ڤیا دابه‌شكرنا سه‌رمایى یاكو دبیته‌ ئه‌گه‌رێ دابه‌شكرنا ئێك نه‌ته‌وێ بۆ(دوو) نه‌ته‌وان،ده‌ربرین ژى كریه‌:(خلوله‌ بوونا كاودانێن ئابورى د ده‌وله‌تێدا و توشبوونا وێ ب قه‌یرانێن ئابورى نولا بێكاریێ و برسێ و هه‌ولاوسانا ئابورى و كێمبونا به‌رهه‌مى كارتێكرنه‌كا ترسناك دكه‌ت لسه‌ر سه‌متێن دیتنا گشتى.

و نه‌ریتیا سه‌متێن دیتنا گشتى ژى،ترسا گشتى و كه‌رب و كینا گشتى په‌یدا دكه‌ت.دگه‌ل بورینا ده‌مى دبیته‌ ئه‌گه‌رێ نه‌بوونا هه‌ڤسوزیێ و نه‌هاریكاریێ دگه‌ل ده‌ستهه‌لاتى و دپرانیا جاراندا ژى دهێته‌ ڤه‌گوهاستن بو ركبه‌ریێ و كوده‌ تایێن رامیارى،و هه‌كه‌ چه‌نده‌كى لدیروكێ بنێرین دێ بۆ مه‌ ب زه‌لالى ئاشكرابیت،كو ئه‌و شوره‌شێن رابووین مینا:(شوره‌شا فره‌نسى و شوره‌شا رووسى)كو ئارمانجا وان یا ئێكانه‌ نه‌تنێ روخاندنا وان سیسته‌مان بوون،هوكار ژى نه‌تنێ ئولى بوو،لێ هوكارێ هه‌رێ گرنك و تایبه‌ت كاودانێن ئابوریێن دژوارێن جڤاكى بوون،وان قه‌یرانان دیتنا گشتى پێك ئینان و شوره‌ش به‌رپاكرن،داكو ژ ژیان و ده‌رده‌سه‌ریا ئابورى قورتال بین!.

برس رابه‌ره‌كێ خرابێ گه‌لانه‌،گه‌لێ برسى نه‌شێت مێژكێ خوه‌ بكاربینت و ب لوجیكى قایل بیت له‌ورا دبیته‌ پاریه‌كێ خوه‌ دده‌ستێ رامیارزاناندا،یێن كو دشێن ڤارێببن ب ڤاریبوونه‌كا ته‌سناك دپرنسیپێن خوه‌یێن مروڤاتى و به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ یێن راسته‌ڤینه‌دا.

مینا خاپاندنێ گه‌لێ (ئه‌لمانى)لسه‌ر ده‌ستێ پارتا نازیا وى ده‌مى،دهه‌لبژارتنێن سالا(1931)یدا،ده‌مێ هژمارا ئه‌ندامێن وێ نه‌ دبوونه‌،(380)هزار كه‌س،لێ دهه‌لبژارتنادا (7)ملیون ده‌نك ئینان؟! فه‌رقیا وان ده‌نگاژى،نواندنا ده‌نگێن وان كرێكارێن هه‌ژار و ده‌ستكورت بوون،هوسا شیا ڤارێ بیت و هه‌لخوازیا(استغلال)نه‌رازیبوون و كه‌ربا جه‌ماوه‌رى بكت لسه‌ر كاودانێن خرابێن وى ده‌مى

ژێده‌ر و په‌راوێز:

1-د.عبالمنعم سامى،الراى العام الاشاعه‌،افریقیا الشرقى،المغرب 2001 ل33.

2-د.هانى الرچا،د.رامز عمار،الراى العام و الاعلام والدعایه‌،الموسوعه‌ الجامعیه‌،بیروت

3-د.مختار التهامى،الراى العام و الحرب النفسیه‌،مصر،القاهره‌،1979